W rekrutacji o kwalifikacjach kandydata zwykle świadczy dokument, który przynosi na rozmowę. Po zmianie prawa pracodawca zyska możliwość sprawdzenia, czy papierowy dyplom rzeczywiście zgadza się z dokumentacją uczelni, ale nie będzie to narzędzie do masowej kontroli.

Sejm przyjął nowelizację Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce, która tworzy podstawę do takiego zapytania. Za ustawą zagłosowało 423 posłów, przeciw był jeden, a 21 wstrzymało się od głosu. Rozstrzygnięcie nie kończy jeszcze prac parlamentu.

Nowe rozwiązanie dotyczy przede wszystkim starszych, papierowych dokumentów. W praktyce ma pomóc wtedy, gdy pracodawca dostrzeże powód, by zakwestionować autentyczność wpisanych na dyplomie danych, a nie przy każdej rekrutacji. Warunek uzasadnionych wątpliwości pozostaje kluczowy.

Jak Sejm zmienił zasady sprawdzania papierowych dyplomów

Projekt nowelizuje ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Uczelnia będzie zobowiązana odpowiedzieć, czy informacje na papierowym dyplomie odpowiadają danym przechowywanym w dokumentacji przebiegu studiów. Chodzi o potwierdzenie faktów z dokumentu, a nie ocenę kompetencji kandydata.

Wniosek będzie mógł złożyć pracodawca mający interes prawny i uzasadnione wątpliwości dotyczące prawdziwości danych. W przypadku dyplomów wydanych po 12 lipca 2019 roku przewidziano także wstępne sprawdzenie zabezpieczeń dokumentu. Nie wystarczy sama ciekawość rekrutera.

We wniosku trzeba wskazać pracodawcę, absolwenta, numer dyplomu, zakres sprawdzanych informacji i uzasadnienie. Korespondencja z uczelnią ma odbywać się elektronicznie, a odpowiedź nadejdzie w terminie z ustawy. Wniosek ma zostawić ślad i konkretny powód.

Pracodawca nie dostanie prawa do sprawdzania każdego kandydata

Najważniejsze ograniczenie zapisano w przesłance wszczęcia procedury: weryfikacja ma następować po pojawieniu się uzasadnionych wątpliwości co do autentyczności papierowego dyplomu. Ustawa nie tworzy powszechnego rejestru kandydatów dostępnego firmom.

To ważne dla osób poszukujących pracy. Samo złożenie dokumentu w rekrutacji nie wystarczy do zapytania. Pracodawca będzie musiał wyjaśnić, czego dotyczy podejrzenie i jakie dane chce potwierdzić. Kontrola ma być wyjątkowa, a nie automatyczna.

Przepisy nie obejmą dyplomu, który ma już odpowiednik elektroniczny dostępny do sprawdzenia w repozytorium. W takim przypadku właściwą drogą będzie weryfikacja w systemie, a nie dodatkowy wniosek do uczelni. Dwa rodzaje dokumentów otrzymają różne ścieżki.

Od 1 stycznia 2027 roku uczelnie mają obowiązkowo wydawać dyplomy w postaci elektronicznej. Nowy tryb ma więc znaczenie zwłaszcza dla dokumentów papierowych z wcześniejszych lat, które nie zostały zapisane w cyfrowym repozytorium. To rozwiązanie dla archiwum, nie nowego systemu.

Ile będzie kosztować sprawdzenie dyplomu

Za rozpatrzenie wniosku uczelnia pobierze opłatę. Pierwotny projekt rządowy wiązał ją z 1 proc. minimalnego wynagrodzenia. Sejm głosował już nad wersją po poprawkach.

Sprawozdanie komisji przewiduje 0,5 proc. przeciętnego wynagrodzenia z trzeciego kwartału poprzedniego roku, zaokrąglane w górę. W materiałach do projektu tę kwotę szacowano na około 44 zł. Zmieniła się podstawa wyliczenia opłaty.

Każdorazowe sprawdzenie będzie płatne, bo uczelnia ma odzyskać koszt obsługi sprawy i wyszukania informacji w dokumentacji. Opłata ma pokrywać jednostkową pracę administracyjną.

Argumentem za opłatą jest nakład pracy, który może się kryć za prostym pytaniem o autentyczność. Nie każda uczelnia ma kompletną, łatwo przeszukiwalną bazę dawnych absolwentów; czasem potrzebna będzie praca z archiwum. Cyfrowy wniosek nie zawsze oznacza cyfrową dokumentację.

Projekt przewiduje, że uczelnia będzie miała do 30 dni na odpowiedź. Termin pozwoli porównać numer dyplomu, dane absolwenta i informacje zapisane w dokumentach. Weryfikacja może potrwać dłużej niż rozmowa rekrutacyjna.

Uczelnie i kandydaci przed nowymi obowiązkami

Resort nauki wskazywał, że pracodawca nie będzie potrzebował zgody kandydata, jeśli spełni warunki ustawy. Nie oznacza to prawa do zbierania dowolnych informacji o osobie. Zakres zapytania ograniczą przepisy i uzasadnienie.

Ważne będzie też rozdzielenie autentyczności dokumentu od oceny pracownika. Odpowiedź uczelni ma potwierdzić, czy dane na papierze odpowiadają jej dokumentacji. Nie przesądzi o przydatności kandydata do pracy ani o tym, jak pracodawca powinien go ocenić.

Nowe zadanie może objąć wiele dokumentów, choć wnioski mają dotyczyć przypadków budzących wątpliwości. Według danych POL-on w Polsce wydaje się średnio 299 236 dyplomów rocznie; nowe przepisy mogą objąć papiery nawet sprzed 50 lat. Największym wyzwaniem będą stare archiwa.

Uczelnie już wystawiają zaświadczenia, lecz formalne odpowiedzi na wnioski pracodawców oznaczają nową procedurę. Trzeba wskazać kanał składania wniosków i osoby odpowiedzialne za ich obsługę. Sprawność zależeć będzie od przygotowania uczelni.

Ustawa o dyplomach trafi teraz do Senatu

Po głosowaniu w Sejmie projekt przechodzi do Senatu. Izba wyższa może przyjąć ustawę, zaproponować poprawki albo ją odrzucić; dopiero po zakończeniu dalszych etapów przepisy będą mogły wejść w życie. Dzisiejsza decyzja nie uruchamia jeszcze kontroli.

Według przyjętego projektu nowelizacja ma zacząć obowiązywać po upływie 30 dni od ogłoszenia. Oznacza to, że uczelnie i pracodawcy dostaną czas na przygotowanie procedur, zanim pierwsze wnioski będą rozpatrywane. Termin zależy od dalszego przebiegu legislacji.

Głosowanie zamyka jeden etap pracy nad pomysłem zgłaszanym jako element deregulacji, a zarazem otwiera pytanie o praktykę: kiedy wątpliwość będzie wystarczająca i jak szybko uczelnia odnajdzie dane w starym archiwum. O skuteczności zdecyduje codzienne działanie systemu.

Dla pracodawcy to dodatkowa ścieżka, dla uczelni nowy obowiązek, a dla kandydata — możliwość, że papierowy dyplom zostanie sprawdzony w określonych okolicznościach. Granice tej procedury będą równie ważne jak samo uprawnienie.